Wetenswaardigheid 19
Kastelen
In de familie Van Werst zijn in het verleden nooit kastelen in eigen
bezit geweest. Maar er waren wel adellijke geslachten met kastelen waarin
de vrouwelijke tak van Van Werst trouwden. Diverse van die kastelen kun
je vandaag de dag nog steeds bewonderen.
De Lichtenberg
Het eerste kasteel is vandaag de dag een ruïne. Het is kasteel
Lichtenberg op de St. Pietersberg buiten Maastricht. Over de geschiedenis
is weinig bekend. Waarschijnlijk stond hier in Romeinse tijden al een toren.
De huidige toren is een overblijfsel van een burcht die in 1212 die door
de bisschop van Luik gebouwd werd om de hertog van Brabant in de gaten
te houden. Deze burcht werd in de eerste helft van de 15e eeuw verwoest.
Er werd vervolgens een nieuw kasteel gebouwd met deze toren als deel ervan
en dat kasteel verbrandde in 1748. Op de plaats waar de hoofdburcht heeft
gestaan werd in 1870 een grote landbouwschuur gebouwd, met gebruikmaking
van de oude funderingen. Het huidige woonhuis bevat nog delen uit de zeventiende
eeuw. Het poortgebouw en de stallen stammen uit de achttiende eeuw.
Tijdens
de veertiende eeuw was de familie Van Happart eigenaar van het huis. In
1410 was Rogier Bock heer van Lichtenberg. Zijn kleindochter huwde in 1439
met Jan van Eynatten, heer van Neubourg. Diens familie hield het huis twee
eeuwen lang in bezit. Zo ook jonker Hendrik van Eynatten (heer van de heerlijkheid
Abée, Tinloz en van het kasteel de Lichtenberg) die in 1544 met
jonkvrouw Aleijda van Werst, vrouwe van Gerdingen en Nieuwstadt, dochter
van jonker Ulrick (IV) van Werst en Maria Sprewarts, trouwde. Aleijda van
Werst huwde toen zij 17 jaar oud was met jonker Hendrik van Eynatten, een
van de drie zonen van Herman en Catharina de Bléhen d’ Abée.
Hendrik was kasteelheer van de Lichtenberg in Maastricht, heer van Abée
en Tinloz en, door zijn huwelijk met Aleijda van Werst, heer van Gerdingen
en Nieuwstadt. In het kasteel van Abée
staat
nu nog op de rookkap van de renaissanceschouw op de linkerzijde het wapen
van de jonkers Van Eynatten en op de rechterzijde dat van de jonkers Van
Werst (links en rechts gezien vanuit de kijker). Nadat Hendrik van Eynatten
overleden was, verklaarde zijn vrouw Aleijda van Werst in een akte van
1594 dat hun derde zoon Olivier van Eynatten heer van Lichtenberg werd:
Pour la 3e partie durat et joyrat Olivier de Eynatten troisième
fils, pour sa parte et portion les biens et héritages de Lichtenborch,
maison forte, cense, cherwaige (akkerland), jardins, vignobles,
terre, bois, hayes et ille gisante en la rivière de Meuse, droite
à l’opposite de la dite maison de Lichtenborch. Ensemble la montaigne
de pierres blanches illecque (zandstenen) et revenus en rentes tant
au lieu de St. Pierre comme embas de laditte montaigne letout a chargé
que lesdits biens doivent et come les feu prédécesseurs les
ont tenu, manié et possedez, aurat encore la moitié parte
etc.
Op 1 december 1601 verscheen Aleidis van Werst, als weduwe van Hendrik
van Eynatten, voor het leenhof van Valkenburg. Samen met haar zoon Frederik,
heer van Gerdingen en Nieuwstad, droegen zij de hoeve genaamd Schaloen
of Ingenop (in Bunde) over aan de edele Ferdinand de Billehé,
heer van Vierset, Hartelsteyn etc. met alles wat erbij hoorde zoals de
hoeve, de weiden, pacht en al het inkomen.
Voordat Olivier naar Hongarije vertrok om te vechten had hij de Lichtenberg
vermaakt aan zijn jongere broer Marcel. Olivier stierf daar in 1607. Marcel
was echter al in 1605 overleden. Moeder Aleijda van Werst zorgde nu weer
voor de boedelscheiding en zij gaf haar zoon Frederik de Lichtenberg en
Hendrik kreeg het kasteel Abée. Frederik van Eynatten, heer van
Lichtenberg, Gerdingen en Nieuwstadt, huwde 18 mei 1608 Beatrix, barones
de Merode, dochter van Isembrand, baron de Merode en Maria de Culembourg.
Aleijda stief in 1614.
Even terug in de geschiedenis. Bij de belegering van Maastricht in 1568
diende het huis Lichtenberg als hoofdkwartier van de hertog van Alva. We
gaan weer verder. In 1644 ging het huis via huwelijk over in handen van
de familie Van Schaesberg. In de Franse tijd werd het geconfisqueerd en
later verkocht aan Christiaan Coenegracht, burgemeester van Maastricht.
Via huwelijk kwam het toen aan de familie Straetmans. Via de ENCI en de
provincie Limburg is het gebied van de dag eigendom van de Stichting Natuurmonumenten
en vrij te bezoeken.
De naam Lichtenberg wordt in verband gebracht met militaire wachttorens
van waaruit lichtseinen werden gegeven. Ook bij Kerkrade was een Lichtenberg.
(tekst: Stichting Natuurmonumenten en Albert van Wersch
in zijn boek 800 Jaar Van Wersch)
Kasteel van Abée
Al een paar keer in bovenstaand artikel werd kasteel Abée genoemd.
Dit kasteel staat in België. Eind 16e eeuw bouwden de familie Van
Eynatten een groot huis waarbij zij gebruikt maakte van de stenen toren
die er al stond van vorige bouwers. De geschiedenis van het kasteel Abée
gaat terug tot de 14e eeuw. Hendrik van Eynatten door indirecte vererfing
via zijn moederskant aan het kasteel. Op 15 mei 1566 vroeg hij aan het
hof van Abée om bezit te mogen nemen van het kasteel, het land en
de heerlijkheid van Abée en van vier akkerlanden. Dit verzoek werd
toegestaan. Hij stierf in 1579 en was 46 jaar oud.
Hendrik, de zoon van Hendrik van Eynatten en Aleijda van Weerst, was
een uitzonderlijk man, niet omdat hij grootse dingen deed, maar wegens
zijn nieuwsgierige 
geest
en zijn passie om van alles aantekeningen te maken. In zijn jeugd schreef
hij een genealogisch werk over "zonder een derde te begrijpen van wat ik
in die tijd schreef", noteerde hij. Hij hield ook een soort dagboek bij
waarin hij, soms dagelijks zijn uitgaven en plaatselijke of familie gebeurtenissen
schreef. Hij komt erin naar voren als een landelijk edelman die actief
deelneemt aan het plaatselijke leven, en vooral als iemand die uiterst
gevoelig is voor zijn hoedanigheid van edelman.
In de tijd dat hij leefde, verbleef zijn moeder, Aleijda, op kasteel
Abée. Na haar dood in 1614, ging hij er zelf wonen. Voorheen woonde
hij in Tinlot. Hendrik trouwde de eerste maal in 1537 met Marie d'Eve die
in 1595 overleed. Het jaar daarop trouwde hij met Hélène
de Salmier die in 1607 stierf. Hendrik stierf zelf in 1626 en zijn tweede
zoon Jan volgde hem op. Het kasteel zou nog tot het eind van de 18e eeuw
in handen van de familie blijven. Daarna waren er door huwelijken in de
vrouwelijke tak andere bezitters gekomen.
Het kasteel werd rondom de 13e eeuwse donjon verder uitgebreid. Op bovenstaande
foto staat de donjon aan de achterkant. U ziet de spits er van. Het grootste
deel van het kasteel is echter 16e eeuw. In de 18e eeuw werd een korte
smalle vleugel bijgebouwd, de ophaalbrug was inmiddels al verdwenen.
(tekst: Marie-Noëlle Lamarche)
Kasteel van Gerdingen
Dan was het nog de Heerlijkheid Gerdingen en Nieuwstadt dat 84 jaar lang
in het bezit was van de landjonkers Van Werst tot 1554. Rond 1470 ontving
jonker Jan (II) van Werst uit de nalatenschap van zijn schoonvader Daniel
Hoen de heerlijkheid Gerdingen en Nieuwstadt en vanaf toen noemde hij zich
dus Heer van Gerdingen en Nieuwstadt. Hij had zelfs het recht om munten
te slaan. Een recht dat de heren van Gerdingen al sinds de 14e eeuw bezat.
In 1554 trouwde namelijk een achterkleindochter van deze jonker Jan (II)
met jonker Hendrik van Eynatten, heer van Abée, Tinloz en Lichtenberg.
Jonker Jan (II) kreeg vijf zonen en twee dochters. De oudste zoon, Ulrick
(III), erfde in 1504 van zijn vader diens bezittingen waaronder de heerlijkheid
Gerdingen en Nieuwstadt. Ulrick was omstreeks 1475 met Aleijda Huyn van
Amstenrade getrouwd. Zij was een dochter van jonker Hendrik (I), Brabants
schepen in Maastricht en Geertruydt van den Veels.
Zij verbleven met hun gezin (één zoon en drie dochters)
op het kasteel van Gerdingen in het graafschap Loon. Ulrick (IV) de zoon
van Ulrick(III), ontving uit de nalatenschap van zijn ouders in 1525 de
beschikking over de heerlijkheid Gerdingen en Nieuwstadt. Hij trouwde in
1536 Maria Sprewarts, weduwe van Leonard van Merssen, schepen van Maastricht.
Zij was een dochter van Goswijn Sprewarts en van Maria Ghijsen van den
Tempel en werd geboren op het familiegoed de Sprewartshof in Kelmond bij
Beek. Ulrick (IV) overleed in 1538, vrij spoedig na zijn huwelijk en werd
begraven in de St. Martinuskerk in Wijk-Maastricht. Helaas is zijn grafsteen
niet meer te vinden daar de kerk in de 19e eeuw opnieuw opgebouwd werd.
Uit het huwelijk werd een dochter geboren, Aleijda. Zij was vrouwe van
Gerdingen en Nieuwstadt. Door haar huwelijk met Hendrik van Eynatten verdween
de heerlijkheid uit de familie Van Werst. Van het kasteel is niets meer
over.
Kasteel Meezenbroek en Kasteel Ter Worm
Bovengenoemd Jan (II) van Werst had, zoals al geschreven, vijf zonen en
twee dochters. Een van deze dochters, Catharina, trouwde in 1479 met jonker
Leonard (II) van den Edelbampt. Na het huwelijk verbleef het echtpaar op
zijn kasteel Meezenbroek bij Heerlen. Hun enige kind Leonard (III) werd
daar in 1481 geboren. Leonard was voor de helft eigenaar. Hij bezat tevens
een derde deel van kasteel Ter Worm bij Heerlen. De rechten gingen over
naar Leonard (III) en vervolgens naar diens dochter Catharina. Haar man,
Hendrik van Tzevel, kocht de andere helft en was daarmee de nieuwe eigenaar
van het hele kasteel Meezenbroek
Christine, de enige dochter van jonker Jan (IV) van Werst, huwde omstreeks
1545 met Denis (Dionisius) Colloise, heer van Saive, en een zoon van Josse
en Marie van Clermont. Josse Colloise had de heerlijkheid en het kasteel
van Saive, gelegen ten zuidoosten van de stad Luik in 1509 verkregen door
ruiling van een jaarlijkse rente van 53 mud spelt met Dirk van Clermont,
neef van zijn vrouw Marie van Clermont.
Het kasteel van Saive
Jonkvrouw Christine van Werst was de dochter van jonker Jan (IV) van Werst.
Zij huwde omstreeks 1545 Denis Colloise, heer van Saive. Zijn bezit: het
kasteel Saive, lag ten zuidoosten van de stad Luik. Denis behoorde in de
streek tot de notabelen. Hij was raadsheer van het hooggerecht van
Haspengouw en de prins-bisschop had hem benoemd tot schepen in enkele plaatsen.
Verder bezat hij diverse landerijen met de daarop staande boerderijen.
Christine en Denis kregen zes kinderen. Het gezin woonde 's zomers
op het kasteel in Saive en 's winters in hun huis in Luik gelegen in de
parochie van de H. Aldegonde. In 1572, ziek op bed, schreef hij zijn testament,
21 kantjes vol. Samenvattend vermaakte hij het vruchtgebruik van zijn gehele
bezit aan damoiselle Chrishenne de Werst, son espeuse. Na enkele
jaren het bezit beheerd te hebben, gaf zij de leiding over aan haar 25
jarige zoon Josse en vertrok naar Luik. Het kasteel verdween uit de familie
door schulden van Josse waardoor hij het moest verkopen. Christine stierf
in 1601.
Vandaag de dag (2005) rest slechts de toren en enkele lagere muren
met nog wat bouwfragmenten.
Kasteel St. Jansgeleen
Maar er waren uitzonderingen. Er was een kasteel
waar een heer Van Weerst kasteelheer was. Dat was jonker Jan (II) van Werst
in 1444. Van het kasteel is vrijwel niets meer over dan een enkel muurtje.
Op de plek van het kasteel staat sinds het midden van de 18e eeuw een hoeve.
Al in de 14 eeuw kwam het kasteel voor. Het was toen in bezit van de familie
Hoen. Op 29 november 1444 trouwde Jan (II) van Werst met Margaretha Hoen,
de dochter van Daniel Hoen. Daniel had van zijn vader Herman het kasteel
en de landerijen gekregen. In het testament van Daniel vermaakte
hij het kasteel aan zijn dochter. Jan van Werst werd nimmer eigenaar maar
kon wel profiteren van het vruchtgebruik ervan. Hun zoon Ulrick kon dus
het kasteel niet erven. Maar hij zou wat later heer van Gerdingen en Nieuwstadt
worden als ruil voor Spaubeek, zie verder hierboven.
In deze tekst uit 1444 staat letterlijk:
Des sondaghs penultima Novembris anno XLIIII ontfinge Jan van
Werst Jans soen dat huys van Spaubeke mit sine toebehoeren
als momboir jouffr. Margreten heer Daniels Hoene dochter syne
wettige gesellinne. Ende der jonge Jan Croyheim had te voere
dit leen ontfangen in de voirs. Jouffr. behoeff.
Er staat kort samengevat dat Jan van Werst, zoon van Jan van Werst,
op 29 november 1444, als echtgenoot van Margarteha Hoen, dochter van Daniel
Hoen. het huis Spaubeek ontving, met alles wat daarbij hoorde. Jan Croyheim
was haar afgevaardigde (die dit voor het hof van Valkenburg) wettelijk
geregeld had.
(penultima is Latijn voor de voorlaatste dag van een maand)
Kasteel Terworm
Dit kasteel ligt bij Heerlen en is tegenwoordig een hotel restaurant.
Meer dan 500 jaar geleden, in 1479, trouwde Leonard van den Ellenbampt
(+ 1495) met Catharina Van Werst. Zij woonden op kasteel Meezenbroek ook
bij Heerlen. Hij gaf als huwelijksschat een derde van Kasteel Ter Worm
aan haar. In de 19e eeuw werd baron de Loë eigenaar van het kasteel
en paste het kasteel aan aan de eisen van die tijd. Hij gaf het ook min
of meer de huidige vorm. Omdat de mijnen scheuren veroorzaakten aan het
gebouw werd tussen 1997 en 1999 het kasteel gerestaureerd. Onder Terworm
ligt het gangenstelsel van de Oranje Nassau mijn.
Het enige dat nog uit de 15e eeuw stamt is deze kasteeltoren met speklagen.
Terug naar Wetenswaardigheden
