Ferdinand Hubert van Wersch

Mijn opa Ferdinand stierf op 4 november 1955, 79 jaar oud. De begrafenis was op 7 november 1955. Hij heeft voor Heerlen heel wat betekend. Zelfs zoveel dat Het Limburgs Dagblad op 5 november 1955, een dag na zijn overlijden schreef:
 
 

En De Nieuwe Limburger schreef op 8 november 1955
 

Tot zover de kranten over Ferdinand van Wersch bij zijn dood. Hij werd geboren op woensdag 26 juli 1876 in de Emmastraat 8 in Heerlen. Toen heette die straat de Dorpsstraat. Zijn naam dankt hij aan zijn peetoom Ferdinand van Oppen die naast de familie Van Wersch woonde en die, via de familie Penners, familie van zijn vader Jan Willem Anton van Wersch, was. Van de familie Van Oppen kocht Jan Willem Anton het huis Emmastraat 8 en begon er een schildersbedrijf in. Rond 1960 werd dit huis afgebroken in het kader van stadsvernieuwing.
Ferdinands vader stierf toen hij dertien was en zijn moeder toen hij zeventien was, waardoor hij een wees werd. Gelukkig had hij oudere broers die hem opvoedden. Op zijn negentiende werd hij huzaar in 's-Hertogenbosch en in 1896 ging hij naar de schildersschool in Rotterdam waar hij op kamers zat. In dat pension waren enkele meisjes die van beroep "kunstrijders" te paard waren en in het circus optraden. Ferdinand wilde indruk maken en sloot een weddenschap met hen af: hij kon dat vak net zo goed als de meisjes. En om dat te bewijzen trad hij enkele avonden op in het circus als "kunstrijders"of "schoolrijder" te paard.
In 1898 ondernam hij een grote reis. Zijn twee jaar oudere zusje Jeanette was inmiddels getrouwd met Alphons Eyssen. Deze man was uitvinder van elektrische apparaten en reisde zijn met zijn vrouw door de wereld om die apparaten te verkopen. Zodoende kwamen zij ook in Moskou terecht. In 1898! Daar kreeg zij vreselijke heimwee naar Heerlen en schreef haar broer Ferdinand of hij haar kwam halen. En hij reisde naar Moskou af.

Terug in Heerlen begon hij een schildersbedrijf. Eerst in de Klompstraat en later in de Stationsstraat. Heerlen was juist in die tijd aan het groeien, mede door de komst van de trein in 1896 en de opkomst van de mijnbouw, Dat betekende vele nieuwe huizen en fabrieken. Ferdinand sloot een contract met de mijndirecteuren en de zaak breidde stevig uit.

In 1904 trouwde hij met Maria Hubertina Lintjens. Hij was 28, zij 21. Hun pasfoto's staan op de Heerlense Tak bij hun namen. In 1917 kreeg H.F. van Wersch te Heerlen, in verband met de Eerste Wereldoorlog, een vergunning van de Inspecteur der Directe belastingen Invoerrechten en Accijnzen tot het vervoeren van oliën, verfstoffen en behangselpapieren, benoodigd voor het uitoefenen van zijn bedrijf, van behangen en schilder, naar zijne werken te Brunssum, Hoensbroek, Heerlen, Schaesberg, Kerkrade en Eijgelshoven langs gewone wegen. Deze vergunning is enkel maar van kracht voor vervoer tusschen zonsop- en ondergang; daarvan mag alleen gebruik gemaakt worden door den houder, door leden van zijn gezin of door personen in zijnen dienst.

 
 
 

Ferdinand werd langzaamaan een van de grote organisatoren van dorpsfeesten. Hij zat in allerlei besturen, werd lid van de vrijwillige brandweer en gaf het sociale leven van Heerlen dat wat het nodig had, getuige de krantenberichten hierboven en hier na volgend.

De vrijwillige brandweer had ook een grote plek ingenomen in zijn hart. Op 8 april 1908 werd die opgericht. De voorzitter was de heer Schmitz, een zeer markante figuur met een grote grijze baard. De tweede voorzitter was, volgens de geschriften Willem van Wersch, volgens anderen Edmond van Wersch. En als één van de twintig leden was Ferd van Wersch. Alle drie waren het broers. Later zou Ferd als luitenant het commandantschap op zich nemen, zoals hieronder uitgebreid verteld wordt.  Op 31 augustus 1919 nam de brandweer ook deel aan het koninginne-feest. Op bijgaande foto staat boven op de wagen, in het wit staat hun zusje Jetteke van Wersch, die een jaar later, op 11jarige leeftijd, zou verongelukken. Op de bok van de wagen zit in het midden de voorzitter van de vrijwillige brandweer de heer Schmitz. Links naast hem zit Ferd van Wersch. De stoet rijdt net het Emmaplein in Heerlen op. Rechts de winkel Amsterdamsche Boterhandel. Links ervan een winkel met Drogerijen. En rechts ernaast een modezaak. Links op de foto de Comestibles hoekwinkel van de Fa. M.H. Krekelberg. Enkele jaren later zou daar een café in komen.
 
 
 
 
 
 
 
 

Een van de grotere feesten die hij mede-organiseerde was in 1921. Om dat feest te promoten verscheen er een speciale editie, een zogenaamd Tentoonstellingsnummer van het "Limburgsch Dagblad" (zaterdag 13 augustus 1921). Ferd had als voorzitter van het comité het voorwoord geschreven:
 
 

In dezelfde krant staat tevens een redactioneel stuk over de voorzitter Ferd. van Wersch:
 

...den verdienstelijken voorzitter, die 'n openbaring voor ons geweest is, hetgeen we zoo treffend hebben kunnen waarnemen op eene der goed bezochte, van goeden geest en amicalen omgang getuigende vergaderingen van den R.K. Heerlenschen Middenstand.      Uit de gezellige zoemende atmosfeer van een 70-tal middenstanders, allemaal kerngezonde, goedlachsche, Limburgsche koppen met hier en daar een Hollander ertusschen, die in pretstemmingen aan den kout deelneemt, klinkt plots het warme krachtige, geluid van den voorzitter: Jongens, ik open de vergadering, gelooft zij Jezus Christus. Alles rijst op: in eeuwigheid, amen. Dan zet zachtjens het kallen weer in; in 'n hoek davert al weer 'n gulle lach, doch ras heeft de voorzitter het oor der vergadering. Deze man weet zonder vergadertechniek, die altijd iets ongezelligs heeft, zonder den sommigen voorzitters zoo eigene geraffineerde gladheid, maar met openhartigheid, met 'n leuken kwinkslag, met zijn vlug vattenden geest, waarbij hij nu eens 'n interruptie pareert, dan weer 'n vrijmoedigen opdringer onmiddellijk een "veeg met 'n gullen lach" geeft, waarbij z'n oog van ingehouden pret glinstert, een vergadering te leiden zoo gezellig, zoo ongedwongen Limburgsch-amicaal, dat men onwillekeurig in feeststemming komt. Deze voorzitter is 'n geboren leider, geen heerscher, want gaarne smelt hij de meening der leden met de zijne samen. (...)  Het is bekend, dat bij alle volksuitingen de van Werschen (hier krijgt ook de bescheiden man, de heer Edmond van Wersch (Ferd's oudere broer blz 354,5) zijn welverdiende pluim), zooal niet steeds vooropmarcheerend, dan toch altijd stuwende krachten zijn. Zonder hen is 'n Zangersfeest, een fanfare, 'n muziek-, tooneel- of turnuitvoering 'n organisatie of opzet van godsdienstigen, van vermakelijken, van ontspannende aard bijna ondenkbaar.

En zo organiseerde hij vele feesten, bijeenkomsten, bruiloften, priesterwijdingsfeesten, Schutterij feesten etc. Behalve dat hij zich hiervoor inzette, vergat hij ook het sociale aspect niet. De oorlog, de wrede Eerste Wereldoorlog was dan wel aan Nederland voorbij gegaan, maar ondermeer Limburg kreeg wel de Belgische vluchtelingenstroom te verwerken. Zowel Ferdinand als zijn broer Edmond zetten hun gezamenlijke krachten in en regelden weer van alles. Dit leidde tot een koninklijke Belgische onderscheiding voor beide broers:
 
 
 

Ferdinand en zijn broer Edmond ontvingen in januari 1927 de Belgische ridderorde: Les Palmes en Or de l'Ordre de la Couronne, vanwege hun werk voor de Belgische vluchtelingen uit de Eerste Wereldoorlog. Zo smokkelde Ferdinand brieven over de Maas naar België en spanden zij zich in voor het welzijn van die vluchtelingen. Koningin Wilhelmina verleende op 10 maart 1927 verlof  tot het aannemen van de gouden Palmen van de Kroonorde van België die beide broers op 20 januari 1927 kregen : Le Roi a bien voulu vous conférer, sur ma proposition les Palmes en Or de l'Ordre de la Couronne.

 

In 1930 bestond de Schutterij 450 jaar. Ferd was weer gevraagd het te organiseren:
 
 

Commandant Vrijwillige Brandweer in oorlogstijd
(op de foto: Ferd. van Wersch (helemaal rechts) als commandant tijdens de Sacramentsprocessie 1946 in Heerlen)

Op 17 september 1979 was het 35 jaar geleden dat Heerlen door de Amerikanen bevrijd was. Op zaterdag 15 september  1979 verscheen daarom  in het Limburgs Dagblad een paginagroot artikel van Cor Lommers over de laatste dagen van de oorlog in Heerlen. Hierin werd ondermeer gesproken over het Driemanschap dat tijdens de oorlog Heerlen bestuurde. Dat waren dhr. G.L. Couwenbergh, waarnemend brandweercommandant, dhr. A.H.M. Hermans, commandant van de luchtbeschermingsdienst en de apotheker dhr. C.G.N. Voncken als waarnemend hoofd van de luchtbeschermingsdienst.

In het kader van Ferd. van Wersch citeren we het volgende stukje daaruit:
 

Tot zover enkele regels uit deze krant.

De heer Lommers gebruikte onder meer het artikel met de titel De Brandweer in moeilijke dagen. Brandweer's strijd tegen de Duitsche bezetters
uit Het Limburgsch Dagblad van 26 september 1944 als leidraad.
Enkele regels uit dat artikel van 1944:
 

Op 29 mei 1945 stuurde burgemeester Grunsven van Heerlen de volgende brief naar Ferd. van Wersch
 

Terug naar het artikel van Cor Lommers uit 1979. Een dag later, op dinsdag 18 september 1979 stond een ingezonden brief in de krant:
 

Op 21 september 1979 verscheen in de krant een reactie op deze ingezonden brief, van Floor van Wersch, de jongste zoon van Ferd. van Wersch.
Een deel uit de brief:
 

Op dinsdag 25 september 1979 reageerde  J. Bruggeman uit Hoensbroek. Een deel uit die ingezonden brief:
 

Donderdag 27 september 1979, Floor van Wersch
Enkele regels:
 

Nadat deze ingezonden brief verschenen was, werd Floor van Wersch thuis door verschillende personen gebeld:

De eerste was de heer Quaedvliegh (oudambtenaar van de Oranje Nassau mijn 1). Hij zei dat hij de heer Lange goed gekend heeft en dat hij inderdaad ondercommandant van de vrijwillige brandweer was. Maar waar hij woonde wist hij niet.

De tweede was Nikla Gielen. Hij was, als lid van de beroepsbrandweer, getuige van de brand in het station. Zijn verhaal bevestigde dat Ferd. van Wersch het brandende station aan het blussen was. Hij vertelde: Er kwam een bejaarde Duitse soldaat met het geweer over de schouder en vroeg aan uw vader: "Wo sind meine Kameraden?", waarop vader antwoordde: "Jong, zet dat geweer weg en gank te voot nao diene Heimat. Dae sind dien Kameraden." Daarop zette die soldaat dat geweer weg en wandelde weg.

Een derde telefoontje was van de heer Collombon, destijds lid van de vrijwillige brandweer die aan Floor bevestigde dat zijn vader de brand geblust had. Tevens zei hij dat de Duitsers de wissels op het station hadden laten springen en dat dat waarschijnlijk de knallen waren die de jonge Bruggeman toen hoorde.

Limburgs Dagblad, Zaterdag 29 september 1979. Reactie van de heer J. Collombon uit Heerlen
 

Uit het archief van mijn vader kwam het volgende artikel dat hij bewaard had.

De nooit gewaardeerde heldendaad van Ferdinand

Beste „Lange Jan",
OOK hier in Amsterdam wonen abonnee's van Uw blad die van veraf zeer intens meeleven met de ontwikkelingen en gebeurtenissen van de oude Mijnstreek.
NU LEES ik daar onder de rook van de Lange Jan van verleden week zaterdag dat de huidige Kerkraadse brandweer-commandant de schuld om het behoud van het oude stationsgebouw op zich heeft genomen.
NU WIL ik hier na al die jaren niet gaan redetwisten over wat en waar. Het was in die dagen toch al zo'n grote janboel in Heerlen. Ik meen toch wel dat hiet ergens een beetje onrecht werd aangedaan aan een groots figuur destijds, de heer Ferdinand van Wersch zaliger gedachtenis.
IK KAN het mij nog zeer goed herinneren. Het was op die zondagochtend tijdens de Hoogmis in de St. Pancratiuskerk. Wij waren toen wat men heden teenagers pleegt te noemen en konden door het groene glas in lood naast de tochtdeuren tijdens de H. Mis een vernietigings-compagnie der bezetters door de Oranje Nassaustraat zien trekken.
Na de kerkgang vernamen wij van opgewonden mensen dat men bezig was het postkantoor en ook het stationsgebouw in brand te steken. Nieuwsgierig en het gevaar niet beseffend, zoals je op die leeftijd nu eenmaal bent, renden wij erop af en konden de vlammen reeds bij Durlinger op de hoek uit het stationsgebouw zien optraden.
Op hetzelfde moment dat de Duitsers de benen namen in de richting Saroleastraat, hing „der Ferdinand" van Wersch als een woedende stier uit het raam boven zijn schilders- en behang-zaak in die straat en even later stoof hij als een raket, gekleed in brandweerkleding (hij was 't hoofd der vrijwillige) in de richting van het station. Wij achter hem aan. Ergens achter het Scala-theater werd een karretje met brandweerslangen uitgehaald. Wij waren er ooggetuigen van hoe de eerste stralen hoogstpersoonlijk daar „der Ferdinand van Wersch" op het vuur werden gericht.
LATER hebben we er in Heerleen nog vaak om gelachen en hebben hem dit hedendaagse „cultuurbezit" nog menigmaal in de schoenen geschoven".
Amsterdam. G. S.

Uit: de Volkskrant (helaas zonder datum)

Tenslotte
In een van bovenstaande artikelen werd gesproken over het borstbeeld van Ferd. van Wersch.
 

Dit borstbeeld van Ferdinand werd gemaakt door de Heerlense beeldhouwer H. Stumpf  in 1946 ter ere van Ferdinands zeventigste verjaardag in opdracht van de vrijwillige brandweer Heerlen. Hij werd afgebeeld in zijn uniform waarop de Belgische onderscheidingen te zien zijn. Al vanaf de oprichting van de vrijwillige brandweer op 8 april 1908 was hij lid daarvan. Tussen 1939 en 1945 was hij luitenant en commandant van die vrijwillige brandweer en moest veel uitrukken als Heerlen weer eens gebombardeerd was. In 1970 verhuisde de weduwe Van Wersch en het huis werd ontruimd. Een opkoper kwam langs om mee te nemen wat zou overblijven, maar hij nam dat wel erg letterlijk want alle spullen verdwenen, zo ook dit borstbeeld. Pas in 1979 kwam men erachter dat het borstbeeld in een café in Mheer stond tussen de flessen drank. Ferdinand hield trouwens wel van een borrel en een betere plek kon hij zich niet gewenst hebben. Gelukkig gaf de cafébaas het beeld terug aan een zoon van Ferdinand. Het borstbeeld is nu in familiebezit.